No. 04 Şaşırtma Safsataları
Felaket Tellallığı Safsatası
İngilizcesi: Slippery Slope
Bugün bir kurabiye, yarın şeker hastalığı, öbür gün kıyamet. Frene bas.
Bugün denize çıkmayim, belum tutuldi.
Bugün çıkmazsun, yarin da çıkmazsun, bir ay sonra ağlar çürür, tekne batar, hamsi seni unutur!
Herif bir gün dedi. Hamsi nereden çikti?
Nedir?
Ufacık bir adımın, arada tek bir kanıt gösterilmeden, zincirleme bir felakete varacağını iddia etmek. Her halka “olabilir”; ama on tane “olabilir”i arka arkaya dizince “olacak” çıkmaz.
Kalıbı
- A yaparsak B olur.
- B olursa C olur… ta Z’ye kadar.
- Z felaket.
- O zaman A’yı yapmayalım.
Neden tutmaz?
Zincirin her halkası ayrı bir iddia ve hiçbirinin kanıtı yok. Yüzde yetmişlik on “olabilir”i çarptığında elinde yüzde üç kalır; safsata bunu yüzde yüz diye satar. Korku, hesabın yerine geçer.
Nasıl yakalarsın?
- Ufak bir teklif, arkasından “sonra… sonra… sonra…” dizisi.
- Ara adımların neden olacağı anlatılmıyor, sadece söyleniyor.
- Konuşma teklifin kendisi üzerinden değil, en sondaki felaket üzerinden yürüyor.
Ne dersin?
Zinciri parçala: “Tamam, A’dan B’ye nasıl geçiyoruz? Bunun olma ihtimali ne, ne engeller?” Genelde ikinci halkada tıkanır. Bir de sınırı kendin koy: “Sadece bugün. Yarın gidiyorum.”
Safsata olmadığı zaman
Bazı yokuşlar sahiden kaygandır. Her adımın olma ihtimalini gösterebiliyorsan ve bir adımın ötekini nasıl tetiklediğini anlatıyorsan bu safsata değil, risk analizi. Fark, “olur” demekle “şu yüzden, şu ihtimalle olur” demek arasında.
Örnekler
- Aile“Yatmadan bir bölüm daha.” Cevap: “Sonra iki olur, sonra sabahı bulursun, sonra okulu bırakırsın.”
- İş“Cumaları evden çalışsak?” Cevap: “Sonra kimse ofise gelmez, şirket batar.”
- Okul“Sınavda formül kâğıdı serbest olsun.” Cevap: “Sonra kitap açık olur, sonra sınav kalkar, sonra diplomayı kapıda dağıtırız.”
- Teknoloji“Çocuğa tablette yirmi dakika çizgi film.” Cevap: “Alışır, bağımlı olur, hayatı ekranda geçer.”