No. 29 İstatistiksel Hata Safsataları
Teksaslı Keskin Nişancı Safsatası
İngilizcesi: Texas Sharpshooter
Önce ateş ettin, sonra deliklerin etrafına hedef çizdin.
Bak, iki delik yan yana! Keskin nişancıyum ben!
Halkayı deliklerden sonra çizdun Dursun. Öteki on delik ne olacak?
Herif de öyle yapayi: önce olur, sonra “ben demiştum” deyi.
Nedir?
Rastgele dağılmış verilerin içinden birbirine yakın düşenleri seçip, sanki baştan hedeflenmiş gibi bir anlam yüklemek. Tesadüfen kümelenen şeyler, kümelenmiş olmaktan başka hiçbir şey anlatmaz.
Kalıbı
- Bir sürü veri var, çoğu rastgele.
- İçlerinden birbirine uyan birkaçını seç.
- “Bakın, bir örüntü var!”
Neden tutmaz?
Yeterince veri olunca tesadüfi kümeler kaçınılmazdır; yüz delik açarsan bazıları yan yana düşer. Beyin kümeyi görür, rastgeleliği görmez. Rüya ile sayı, doğum günü ile piyango, hastalık ile mahalle: sonradan bakınca hep bir şey “uyar”. Hedef atıştan önce çizilmişse anlamlıdır; sonra çizilmişse sadece bir daire.
Nasıl yakalarsın?
- Örüntü, veri toplandıktan sonra bulunmuş; önceden tahmin edilmemiş.
- Uymayan veriler sessizce dışarıda bırakılmış.
- “Bu tesadüf olamaz” cümlesi; oysa yeterince deneme yapınca tesadüf olur.
Ne dersin?
“Bu örüntüyü verileri görmeden önce tahmin etmiş miydin?” Hayırsa hedef sonradan çizilmiş demektir. Sonra dışarıda kalanları sor: “Uymayan kaç tane var?” Gerçek örüntü yeni veride de tutar; bunu iste: “Bir sonrakini tahmin et bakalım.”
Safsata olmadığı zaman
Verideki kümeleri fark etmek bilimin başlangıcıdır; safsata olan, kümeyi fark etmek değil, onu kanıt saymaktır. Küme bir hipotez doğurur; hipotez yeni veriyle sınanır. Önceden çizilmiş hedefi vuruyorsan keskin nişancısın.
Örnekler
- Sağlık“Bu sokakta üç kişi aynı hastalığa yakalandı, bir şey var.” Bin sokaktan birinde böyle olması zaten beklenir.
- İş“Satışın arttığı üç ayda hep salı toplantısı yapmıştık.” Düşen aylarda da yapmıştık; onlara bakılmadı.
- Sosyal medya“Ünlülerin ölüm tarihlerini topla, hepsi yediye bölünüyor.” Yeterince tarih toplarsan her şey bir şeye bölünür.
- Futbol“Bordo forma giydiğimiz maçları kazanıyoruz.” Kaybettiğimiz bordolu maçlar sayılmadı.