No. 07 Kıyaslama Hataları
Kişisel Örnek Safsatası
İngilizcesi: Anecdotal Fallacy
Hatice’ye iyi gelmiş. Hatice bir kişi.
Ha bu otu kaynat iç. Hatice’nin dizi bir haftada geçti.
Uy, Hatice’nin ağrısını geçirdiyse benimkini de geçirir! Doktora ne gerek var!
Hatice bir kişi. Otu içip geçmeyenleri Hatice anlatmayi.
Nedir?
Bir kişinin başına gelen bir şeyi, sanki bütün dünyanın kanıtıymış gibi kullanmak. Hikâye canlı, sayılar sıkıcı; ama sayılar bin kişiyi, hikâye bir kişiyi anlatır.
Kalıbı
- Tanıdığım biri X yaptı, Y oldu.
- Öyleyse X, Y’ye yol açar. (Ya da: Öyleyse sen de X yap.)
Neden tutmaz?
Tek bir olay, tesadüf ile sebep arasındaki farkı gösteremez. Hatice’nin dizi geçtiyse belki ottan, belki dinlenmekten, belki kendi kendine. Üstelik hikâyeyi anlatan hep işe yaradığı kişidir; işe yaramadığı kişiler hikâye anlatmaz. Bu yüzden anekdotlar hep başarılı görünür.
Nasıl yakalarsın?
- “Benim tanıdığım”, “dedem”, “komşunun oğlu” diye başlıyor.
- Kanıt bir hikâye: canlı, ayrıntılı ve tek.
- İşe yaramadığı durumlar hiç anlatılmıyor.
Ne dersin?
“Güzel, Hatice’ye iyi gelmiş. Kaç kişiye iyi gelmiş, kaç kişiye gelmemiş?” Sonra kendi hikâyeni ekle: “Benim teyzem de içti, geçmedi.” İki anekdot birbirini götürür; geriye sayılar kalır.
Safsata olmadığı zaman
Tek bir örnek, “bu mümkün” demek için yeterlidir: bir tane uçan balık, balıkların uçabildiğini kanıtlar. Yetmediği yer, “bu genellikle olur” ya da “sana da olur” demek. Anekdot bir başlangıç noktasıdır; araştırmanın sonucu değil.
Örnekler
- Sağlık“Dedem günde iki paket içti, doksan beşinde öldü.” Dedenin akciğerleri istatistik değil.
- Aile“Kuzenim çocuğunu hiç aşılatmadı, turp gibi.” Bir çocuk, bir kuzen, bir tesadüf.
- İş“Ben okulu bıraktım, dükkân açtım, para kazandım.” Okulu bırakıp para kazanamayanlar reklam vermiyor.
- Alışveriş“Bu markadan üç telefon aldım, hiç bozulmadı.” Üç telefon; marka milyonlarca satıyor.